naar overzicht Nieuwsbrieven

Open Monumentendag 2009:

Krimpen aan den IJssel  “Op de kaart” !

(foto:HO)

8 historische plekken in Krimpen

Zaterdag 12 september 2009 is het landelijk Open Monumentendag. Krimpen aan den IJssel geeft op deze dag uiteraard ook acte de présence. Onze gemeente wordt op die dag letterlijk op de kaart gezet. Het thema van de Open Monumentendag 2009 is namelijk: Op de kaart.

In 1987 werd in navolging van Frankrijk, de Open Monumentendag in Nederland geïntroduceerd. Deze dag vindt altijd plaats op de tweede zaterdag van september. Monumenten, restanten van bouwwerken of opmerkelijke archeologische vondsten worden gratis voor het publiek opengesteld, om de publieke belangstelling voor monumenten en het cultureel-historisch erfgoed te vergroten.                                     Inzet van vrijwilligers is cruciaal bij de organisatie van Open Monumentendag.              De Open Monumentendag heeft een decentrale opzet. Per gemeente is een comité in het leven geroepen dat verantwoordelijk is voor de programmering van Open Monumentendag. Door de lokale gemeenschap te betrekken bij de organi­satie van het evenement, wordt het draag­vlak voor monumentenzorg in gemeenten vergroot.

De rol van vrijwilligers is hierbij cruciaal. Zonder vrijwilligers was en is de Open Monumentendag ondenkbaar, zowel bij de voorbereiding als op de dag zelf. Vrijwilligers van HKK bijv. hebben een aantrekkelijk programma voor Open Monumentendag 2009 voorbereid in samenwerking met het Streekmuseum Crimpenerhof en de afd. Communicatie van de gemeente Krimpen aan den IJssel. Het Comitélid zal namens HKK aanwezig zijn bij de officiële aftrap door Prof. mr. Pieter van Vollenhoven op 10 september 2009 in Amersfoort. Daar zal Krimpen op Open Monumentendag 2009 ook landelijk op de kaart gezet worden.  Met het thema “Op de kaart” is er dit jaar veel aandacht voor allerlei soorten kaarten en plattegronden (historische of actuele),waarop monumenten, opmerkelijke structuren in het landschap, archeologische vindplaatsen, historische boerderijen, etc., een speciale plek innemen. Het Open Monumentendag 2009-programma voor Krimpen aan den IJssel is in  kleurendruk verschenen op een uitneembaar katern (4 pagina’s binnenblad), dat in het laatst verschenen gemeentelijk voorlichtingsblad “de Klinker” in juni/juli 2009 huis aan huis is bezorgd.

Elk jaar ander thema voor Open Monu­mentendag.

Vanaf 1996 hebben thema’s voor inhoudelijke ver­dieping van de Open Monumentendagen gezorgd. Onderwerpen die afgelopen jaren aan bod kwamen waren: Industrieel erfgoed (1996), Schoolgebouwen (1997), Historische bouwmaterialen (1998), Monumententaal groen (1999), Water (2000), Wonen (2001), Handel (2002), Boerderijen (2003), Verdediging (2004), Religieus erfgoed (2005), Feest! (2006), Moderne of Jonge Monumenten (2007) en Sporen (2008). “Sporen” in de betekenis van zichtbare verwijzingen naar restanten van iets dat er ooit was, waarbij arche­ologische bodemvondsten aan bod kwamen.

Het lezen van historisch en actueel kaartmateriaal.

“Op de kaart ”, het thema van Open Monu­mentendag 2009, betekent bijzondere aandacht voor monumenten en structuren in landschappen, die ooit op een kaart zijn gezet.

Een kaart kan met de intentie gelezen of

bestudeerd worden, om iets te weten te komen van het verleden. Waar of sinds wanneer stond dat bijzondere bouwwerk - of inmiddels monument - er al? Cultuurhistorisch kaartmateriaal biedt ook de mogelijkheid om het landschap te lezen of te begrijpen. Markante bouwwerken die een ankerfunctie hebben in het landschap of die op een bijzondere of bepalende plek zijn gelegen, zijn veelal op deze specialistische kaarten terug te vinden. Structuren van het landschap en eventuele blootgelegde archeologische sporen zijn behalve op oude cultuurhistorische kaarten ook op informatieve luchtfoto’s te herkennen.

Geografische kaarten uit het verleden zijn voorlopers van luchtfotografie

In de hal van het Gezondheidscentrum hangt een prachtige, eigentijdse luchtfoto in de overeersende kleur groen van Krimpen aan den IJssel en omgeving. Ook in het gemeentehuis hangt een soortgelijke luchtopname. Die foto’s laten behalve de bebouwing, ook en vooral het typerende landschap van de Krimpenerwaard zien.

De ontginningslinten met boerderijen liggen van oudsher langs de rivieren of parallel daaraan midden in het weidelandschap.

Dwars op de linten staat de slagenverkaveling met lange en smalle graslandpercelen. De langgerekte percelen worden halverwege ontsloten door tiendwegen. Deze zijn zeer karakteristiek voor de Krimpenerwaard. Het profiel bestaat uit twee parallel lopende weteringen met een lange rechte weg of kade ertussen. Tussen die sloten grazen de koeien of schapen en foerageren de weidevogels. Om een goede indruk te krijgen van het oorspronkelijke landschap, wordt aangeraden naar de IJsseldijk te gaan, iets voorbij het Gemaal Reinier Blok, richting Ouderkerk en overzie vanaf boven het slotenpatroon in de waard beneden u. Of fiets naar boer Bas om tussen de weteringen links en rechts, de Ouderkerkse Tiendweg van dichtbij te ervaren. Deze Ouderkerkse Tiendweg ligt in het verlengde van de vroegere Krimpense Tiendweg, die nog niet eens zo lang geleden dwars door Krimpen liep. Een klein stukje van deze oorspronkelijke Tiendweg in Krimpen is nog steeds aanwezig (alleen de meeste Krimpenaren weten dit niet). Dit brokje nostalgie is te bewandelen achter het notariskantoor op de hoek Zwanenkade-Heemlaan. Moet u doen en verbaas u over de

schaal van die vroegere Tiendweg: zó smal! De opvallende structuur van het landschap met waterlopen en weteringen met hun kaden (afwatering naar IJssel en Lek) is ook terug te vinden op historisch kaartmateriaal van de Krimpenerwaard. Gelukkig beschikken het Streekmuseum Crimpenerhof en het Streekarchief Midden Holland over fraai uitgevoerd historisch kaartmateriaal. Men mag de kaartenmakers van weleer zeer dankbaar zijn, dat zij die kaarten in vroegere eeuwen hebben gemaakt, want hun kaarten verschaffen heden ten dage niet alleen veel informatie over het verleden, maar óók veel vreugde voor mensen die het boeit om oude kaarten te bestuderen.

Cartografen van weleer waren werkelijk kun­stenaars.

Van oudsher werden kenmerkende gebouwen (kerken, kastelen, sluizen, molens, opvallende boerderijen, etc.) op landkaarten, plattegronden, stadsgezichten, topografische kaarten en gravures aangegeven. Het maken van kaartmateriaal vergt een grote mate van precisie door de kaartenmakers, ook wel cartografen genaamd.  

Nederland, als van oudsher zeevarend land, heeft zeer vermaarde cartografen voortgebracht. Bekend is de “Nieuwe Kaart van Schieland en Krimperwaard”, uitgegeven door Isaac Tirion hal­ver­wege de 18^e eeuw. Veel langer geleden, in de grijze oudheid, waren het de Mesopotamiërs, de Chinezen en de Grieken die toonaangevend waren om de wereld letterlijk op de kaart te zetten. Cartografen waren mensen die goed konden tekenen en rekenen, maar óók goed waren in wiskunde, geografie, kosmografie en landmeetkunde. Het is geen eenvoudig werk: In tekentaal geven zij op een plat vlak een voorstelling van waarneembare en meetbare feitelijkheden en verschijnselen op aarde weer. Bekende historische cartografen kwamen uit landen waar veel zeevaarders waren. Aan boord van de schepen die op ontdekkingsreizen gingen, waren “verkenners” aan boord, die aan de hand van een kompas en een stuk perkament, (nóg vroeger gebruikte men klei of dierenhuiden) de kustlijnen, de rivieren en de woongemeenschappen optekenden. Al varend kwam men er achter, dat de aarde geen platte schijf was, maar rond was.

Sommige kaartenmakers tekenden alles naar het zuiden gericht (de Arabieren), anderen tekenden de situatie naar het oosten gericht (Morgenland, of de Oriënt, vandaar het woord: zich oriënteren). In latere eeuwen, bij de perfectionering van het magnetische kompas, zijn cartografen internationaal overeengekomen dat de projectie gewoonlijk naar het noorden gericht zal zijn, omdat de naald onder invloed van het aardmagnetische veld het magnetische noorden aanwijst. Overigens: een kaart van Den Haag zet je altijd op het verkeerde been, omdat de zee op alle Haagse stadsplattegronden aan de bovenkant van de kaart is aangegeven, terwijl hij natuurlijk aan de westkant, dus aan de linkerkant, zou behoren te zitten. Maar druktechnisch schijnt het economischer in papiergebruik te zijn. In het restaurant van molen de Schelvenaer hangt een imposante historische kaart van de Krimpenerwaard, die naar het zuiden gericht is, wat enige oriëntatie vergt om hem te kunnen lezen. Bekende Nederlandse of Vlaamse carto­grafen uit de 16^e en 17^e eeuw zijn: Janssonius, Mercator, Blaeu, de Vou, Hondius, Plancius en Ortelius.

Kaarten zijn als boeken, ze moeten gelezen worden. De jonge generatie van de 21^ste eeuw, opgegroeid met Google Earth, tom-toms en digitaal D2- en D3-kaartmateriaal voor de route­beschrijvingen, heeft soms moeite om een “ouderwetse” kaart te lezen. Vraag maar aan de ANWB, die in paniek geraakte automobilisten aan de lijn krijgt, die geen idee hebben waar ze zich bevinden!

Aanschouw en beleef het landschap en bezoek de historische plekken.

Op een dag als de Open Monumentendag 2009, zaterdag 12 september, moet het een uitdaging zijn om enkele frappante historische plekken van Krimpen aan den IJssel “op de kaart” te kunnen lezen en er naar toe te gaan op de fiets, al wandelend of met de paardentram, die over de IJsseldijk kleppert.

Maak de persoonlijke beleving van Open Monumentendag compleet, door ook even langs de Waal en naar het vloedbos in de Stormpolder te fietsen, boeiend en inspirerend in de wetenschap dat dit water bij DCV een overblijfsel is van de St. Elisabethvloed en het getijdenbos heel oud en bijzonder is. De wandelroute is erg fraai en avontuurlijk aangelegd.

Op de voorkant van het uitneembare katern in de laatst verschenen Klinker staat een uitsnede uit een historische kaart * uit de 19^e eeuw afgebeeld van Krimpen aan den IJssel, waarop 8 locaties staan aangegeven, waarnaar de aandacht op 12 september a.s. in het bijzonder uitgaat.

(Inge van ’t Hoogerhuijs)

* zie volgende pagina meer..

NIEUWSBRIEF   september  2009